لرستان در نخستین جشنواره ملی صدای عشایرایران غوغاکرد(گزارشی از جشنواره)

اولین روز جشنواره ست. نمایندگانی ازسی و یک استان کشور احشام خود را در میدان ونک جمع کرده اند تا با حرکتی نمادین از کوچ و زندگی عشایری , زنگ آغاز جشنواره را به صدا در بیاورند.هر استان جداگانه و به نوبت گله ها و احشام خود را می راند تا مسیر یک کیلومتری تا پارک " وی " را با صدای گوسفندان و زنگوله ی کوچ همراه کنند. شاید سال ها پیش که نه از ویترین ها خبری بود و نه از ساختمان های سربه هوا اینجا دره ی سبزی بوده و هروز پیش از طلوع آفتاب , صدای بیدارشدن ایل در آن می پیچیده و ...

حرکت نمادین کوچ برای پایتخت نشین ها بسیار جذاب و خوشایند است و امروز روزی ست جدای از دویدن های کاری و روزهای تکراری شهرنشینی و شاید این روز سال ها در ذهن عابرانش بماند. برخی از تماشاچیان که چشم های اشتیاق را به حرکت نمادین کوچ ایلات زوم کرده اند ,می گویند: دیدن این تصویر ما را به فضای ساده و صمیمی و بی رنگ و ریای ایل می برد. بعضی به حال زندگی ایلی غبطه می خورند و می گویند اگر زندگی شهری اجازه می داد دوست داشتیم به جای ماشین و دود مسموم خیابان ها هرروز با این صحنه ها روبه رو می شدیم. نوجوانی درحالی که دستش را در گردن بزی انداخته است می گوید: اگر این ها نبودند زندگی شهری هم بی معنی بود و ما نمی توانستیم لبنیات خود را تامین کنیم.زنی گوشه ی چادرش را به خیسی چشمش می مالد : چهل سال پیش به تهران آمده ام اما کودکی ام را با این چیزها گذرانده ام...

آن چه برجذابیت این حرکت نمادین می افزاید , دسته ی ساز و دهل لرستان  است که پیشاپیش آن می نوازند و پیش می روند و نواهای فراموش شده ی فرهنگ سور و سوگ این سرزمین را در گوش پایتخت می نوازند و عده ای دستمال های " چوپی " را در هوا می رقصانند. در انتهای مسیر معین کوچ , سیاه چادرهایی برپاشده است تا جای استراحت کوچ نشینان باشد و دیگ های آش رشته  ومشک های آویخته ی دوغی که آماده اند لب های از راه رسیدگان را رمقی تازه ببخشند.حرکت نمادین کوچ عشایر در سیزدهم بهمن 91در واقع زنگ آغاز جشنواره ای بود که نواخته شد تا سی ویک قوم از ایران بتوانند داشته های فرهنگی و شیوه ها ی زندگی خود را عرضه کنند. زندگی و فرهنگ هایی که سال هاست زیر غبار فراموشی گم شده اند و بالاخره سازمان میراث فرهنگی آستین همت بالا زده و پشت ویترین پایتخت آورد تا معرفی شوند. دکتر ملک زاده رییس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری با ابراز خرسندی از برگزاری این حرکت , می گوید: فرهنگ گم شده ی کوچ و عشایر باید به همه نشان داده شود و از طریق این جشنواره هاست که می توان به زیبایی های این فرهنگ غنی و ارزشمند پرداخت.

روز دوم جشنواره ست و تمام مدیران کل میراث فرهنگی و گردشگری و بسیاری از مسوولان کشوری و استانی آمده اند تا با گشودن غرفه ها در محل نمایشگاه بین المللی تهران, نخستین جشنواره ی ملی صدای عشایر رسما آغاز شود.غرفه ها گشوده می شود. به برخی سالن ها سری می زنم تا با شیوه ی چینش و عرضه محصولات و صنایع دستی شان آشنا شوم.آن چه جالب توجه است اشتراک تمام قبایل ایران از نظر ابزار زندگی و محصولات تولیدی ست با تفاوت هایی جزءی از نظر رنگ و طرز بافت که شرایط اقلیمی در آن بی تاثیر نبوده است. وباز نقطه ی اشتراکی که در وسایل حیاتی زندگی قبایل دیده می شود این که همه بنابرضرورت زندگی دام پروری از مو و چرم و پشم احشام خود بالاترین استفاده ها را برده اند. از مقابل هرسالن که می گذری حس می کنی به نقطه ای دور از کشور سفرکرده ای . آذری ها چنگ های عاشق را برچگورها فرود می آورند و آواز عاشقانه سرمی دهند. بلوچ ها با تن پوش سیاه و سفید شان می چرخند و سماع می کنند و بختیاری ها با نوای سرنا چرخ می خورند و چوب های بازی را بر هم می کوبند و کردها که با لباس های یک رنگ و شال پهنِ کمرشان ,دست های سماع را به هم گره زده اند و....

اما دوربین گزارش را زوم می کنم و به غرفه ی لرستان می روم . جایی که پر از زیبایی های فرهنگی ست. غرفه ی لرستان که به همت شرکت توسعه اندیشان چالاک " تاچ "و حسین باقری , مدیرعامل این شرکت و کارکنان تلاش گرش برپاشده است پرباز دید ترین غرفه ست. باوجود عدم پوشش رسانه ای این جشنواره و ضعف تبلیغات از جانب مسوولان , اما باز این غرفه ی لرستان است که هروز پراز بازدید کننده هایی ست که برخی از آن ها روزی چند باربرای دیدن برنامه های متنوعش کیلومترها ترافیک سنگین بزرگراه ها را برخود تحمیل می کنند.فکر می کنم از برگ های برنده ی غرفه ی لرستان, برنامه ریزی های هرروزه ای ست ازعوامل اجرایی اش که هروز صبح در شرکت تاچ ضمن جلسه ای چندساعته ریخته می شود .

اینجا سالن شماره ی 27 نمایشگاه است جایی که تصویری از کوه های پراز بلوط ودشت های پراز شقایق های سربه زیری از امین آزادبخت بر سینه ی دیوار ورودی اش نصب شده است و گاه به گاهِ سرنانوازی و پایکوبی گروه سماع با شال و ستره های زیبا و کلاه های نمدی که درواقع تابلوی گویای غرفه ی لرستان است.قسمت سمت چپ سالن را پنج تخته سیاه چادرتشکیل داده اند که شانه به شانه ی هم تا انتهای سالن را ایستاده اند. سیاه چادرها با فضا و ظاهری کاملا بومی برپاشده اند به طوری که به محض ورود به سالن و چرخیدن سر به سمت چپ آن با فضایی کاملا عشیره ای روبه رو می شوی . مقابل هر سیاه چادر " مشک مالار" ی برپاست و گاوآهنی چوبی که نگاه را به سال های دور کشاورزی سنتی پرت می کند. پس از گذشتن از رسن های میخ شده به زمین که انگار چنگ هایی محکم سیاه چادر را همیشه از غارت تندبادها حفظ کرده اند , به اجاقی گِلی برمی خوری که به محض ورود پیش پایت شعله می کشد تا چای خوش طعم خانه را همیشه گرم نگاه دارد. سمت راست " دس هَرّ " یا آسیابی کوچک دستی ساکت نشسته است و گویی چشم به راه دستان گرمی ست تا پس از سال ها خاموشی با ریختن چند کاسه گندم در سوراخ کنار دسته اش و چرخاندنی کوتاه, آرد امروز خانه را پس دهد .در وسط سیاه چادر " هَلورکی " یا گهواره ای معلق است تا یادآورشب نخوابی ها ولالایی های پاک مادران مهربانی ایل باشد . نغمه هایی که سال هاست با باد فراموشی از سرزمین سبززبان مادران شهرنشین رفته اند .قسمت بالای سیاه چادر را چندبالش بزرگ پرکرده اند که گویا منتظر رسیدن مهمانی, دوبه دو روی هم چیده شده اند. مطبخ سیاه چادر چنان اتاقی جدا سمت راست آن قرار دارد که جای وسایل پخت و پز و نشستن زن هاست....

چیدمان فضای کلی غرفه ی لرستان را محمد حسین آزادبخت برعهده داشته و دیدن این چیدمان خبراز سال ها تحقیق و کار در زمینه ی زندگی بومی دارد.

از سیاه چادر اول که می گذری سیاه چادر دوم برای فروش محصولات لبنی از جمله روغن حیوانی در نظرگرفته شده و سومی و چهارمی و پنجمی هم برای فروش و نمایش محصولات عشایری و پخت نان ساجی و ترخینه و ...

آن چه غرفه ی لرستان را از دیگر غرفه ها ممتاز کرده فضای امروزی روبه روی سیاه چادر هاست که درست نقطه ی مقابل فضای بومی آن قرار گرفته و به نوعی پارادوکسی زیبا را خلق کرده است. تنها سالن لرستان است که ایستگاه رادیویی و نمایشگاه عکس و غرفه ی کودک و سن نمایش و اجرای موسیقی دارد . اسد آزادبخت در لباس خبرنگار ایستگاه رادیویی به همراه یک تصویربرداربا بازدید کننده ها به گفت و گو می ایستد .غرفه ی کودک لرستان با برگزاری بازی های کودکانه ی بومی و روایت متل ها و افسانه های شب های دورودراز مادربزرگ ها ی ایل توسط مریم شفیع زاده و داریوش جعفری بازدید کنندگان بی شماری به خود مشغول کرده ست.بازی های کودکانه ی لرستان آن قدر برای تماشاچیان جذابند که بزرگ ترها هم وارد صحنه شده و باکودکان همراه می شوند.از دیگر به یاد ماندنی های این ایستگاه قصه ی روباه دم بریده است که روایتش انگشت سکوت را دردهان بچه ها و والدینشان فروکرده است. ایستگاه کودک را می گذری و به انتهای سالن می رسی جایی که چهارصد صندلی کنار هم مقابل سن بزرگی چیده شده اند تا  جایگاه نشستن مشتاقان موسیقی لرستان باشد.هرشب یک گروه موسیقی از لرستان با خواننده ای تازه روی سن می آید تا قطعاتی از موسیقی اصیل و دوست داشتنی لری و لکی را برای تماشاچیان مشتاق اجرا کنند. در خلال برنامه های موسیقی گروهی باز روی سن ظاهر شده و با نواختن سرنا و دهل و چوپی, رقص لرستانی ها را به نمایش می گذارند.مجری توضیح می دهد که هریک از حرکات چوپی نمادی ست از زندگی عشایری و حرکات دست و پا در این نوع رقص , بی جهت نیستند و کاملا طراحی شده است.

 علاوه برقسمت ها و برنامه های متنوع لرستان در جشنواره ی ملی صدای عشایر , این اجراهای پی درپی موسیقی توسط گروه زاگرس به سرپرستی امین عباسی و خوانندگان نامی لرستان است که غرفه ی این استان را متفاوت نشان داده است.هروقت خواننده ای از لرستان می خواند و جمعیت , دست های اشتیاق را برهم می زند .مجری گری سیمین آزادی و مریم شفیع زاده هم اجرای برنامه های موسیقی را پررونق تر کرده است. هنگام اجرای موسیقی , سالن آنقدر شلوغ می شود که به راستی جایی برای سوزن انداختن نمی ماند.

عصرروزسوم جشنواره ست که جمعیت به سمت درورودی سالن هجوم می آورند. یک عروس و داماد با پوشش سنتی لرستانی ودر میان کِل و شادی و پای کوبی زنان و مردان ستره پوش  به سالن وارد می شوند .زنی اسپند بر آتش می اندازد و پیش می رود. مردی با تفنگ برنویش می رقصد و جلوی جمعیت پیش می آید . عروس و داماد به سختی از میان هلهله ی شادی جمعیت می گذرند و خود را به " چیت جا " یی می رسانند که قبلا گوشه ی سن اجرای نمایش و موسیقی برپاشده است. زن ها می خندند و ترانه ی " سیت بیارم " را کنار تازه عروس دست می زنند. کسی با مجمعی پراز دستمال های گره خورده ی نقل و نبات بین جمعیت می گردد و دهانی در سرنای شادی می دمد و چوپی شروع می شود.

سجاد همتی , مسوول اجرایی جشنواره ی صدای عشایرلرستان می گوید : قرار است هرروز مراسم یک عروسی در این مکان برگزارشود. همتی توضیح می دهد که عروسی ها واقعی ست و زوج های جوانی هستند که از لرستان دعوت شده اند.

بی انصافی نیست اگر بنویسم مسوولان غرفه ی لرستان خوب کار کرده اند . گاهی به دیگر غرفه ها سری می زنم و جز فروش محصولات بومی خود چیز دیگری برای عرضه نیاورده اند اما این لرستان است که علاوه بر عرضه ی محصولات و ابزار زندگی , فرهنگ های دست نخورده ی گم شده اش را به پایتخت آورده است تا روی دست سالن 27 به دیگر اقوام نشان دهد. هرچند فرهنگ چند هزار ساله ی لرستان را نمی توان در چند روز تعریف کرد اما به پا کردن این لنگه گیوه ی فرهنگی در بیابان دنیای شلوغ و سردرگم امروز نعمتی ست بس ارزشمند.هنگام سرکشی به بعضی غرفه ها بچه های سیاه چرده ای را می بینم که با صدای طبل می رقصند و از حلقه ی تماشاچیان پول می گرفتند. در یکی از غرفه ها هم به پیرزنی برمی خورم که در بلندگویی دستی آواز می خواند تا جیب عابران را متوجه خود سازد . باخود فکر می کنم  یک لرستانی با پشتوانه ای چندهزارساله ی تاریخی و فرهنگی اش هیچ گاه حاضر نیست تن رقصش را برای پول مقابل دیگران بلرزاند و یا...

بسیاری از شخصیت های هنری و سیاسی کشور به دیدن غرفه ی لرستان می آیند وابراز خرسندی می کنند. محسن رضایی یک چایی را مهمان سیاه چادرلرستان بود و نجات جوان های امروز از چنگ تهاجم فرهنگ بیگانه را پرداختن به فرهنگ های اصیل بومی عنوان کرد. سعید شهروز خواننده ی پاپ گفت : همیشه به لربودنم می بالم و...

اما شب پنجم جشنواره برای لرستان به یاد ماندنی خواهد بود. خبرگزاری ها و سایت ها و نشریات مختلف از این شب به عنوان شب فرهنگی لرستان نام برده اند. با راهنمایی بروشورها و تراکت هایی که برسینه ی دیوارها ی نمایشگاه نصب شده است گام ها را به سمت سالن شماره ی یک تندتر برمی دارم.جایی که قراراست همه مهمان برنامه های متنوع لرستانی ها باشند.شانه هایم را به زحمت از جمعیت بیرون در عبور می دهم و سرم را داخل سالن می رسانم.نقاشی های چندین هزارساله ی سینه ی صخره ها, اشیای تاریخی , بناها و پل های باستانی و کوه ها و آبشارها و...لرستان به همراه هوره های استاد رحمان پور روی پرده نمایش داده می شوند .پخش تصاویر به قدری جذاب است که تنها سکوت از ازدحام سالن به گوش می رسد. خیلی از مسوولان لرستانی هم بین جمعیت دیده می شوند. مجری از کسی می گوید که نوای کمانچه ی لرستان را به جهان معرفی کرده است و استاد علی اکبرشکارچی برای چند لحظه روی سن می رود.قسم قربانی , مدیرکل میراث فرهنگی لرستان , سیاهه ای از داشته های تاریخی لرستان را برای مخاطبانش می خواند. نماینده ی مردم کوهدشت در مجلس شورای اسلامی نیز از پله ها بالا می آید تا از لرستان و ارزش های فرهنگی اش بگوید وپس از وی سیروس ابراهیمی تریبون را دراختیار گرفته و سرزمین لرستان را خاستگاه تمدن اولیه ی بشر عنوان می کند و می گوید لرستان را باید جایگاه اولیه ی بشر خواند و شاهد این ادعا نقاشی های پیش از تاریخ میرملاس است و... برنامه ها یکی پس از دیگری تمام می شوند تا فرج علی پور روی سن برود و قطعاتی از موسیقی لرستان را  بخواند.

جشنوره ی ملی صدای عشایر همچنان ادامه می یابد  تا خود را به شب اختتامیه برساند . دراین شب است که نمایندگانی از اقوام مختلف در طبقه ی سوم سالن خلیج فارس جمع شده اند تا با اجرای برنامه هایی, نخستین جشنواره ی ملی صدای عشایر را به پایان ببرندو در این شب است که باز هنرمندان لرستانی جوایز بسیاری را به خود اختصاص می دهند تا لرستان به عنوان غرفه ی برتر جشنواره معرفی شود.

شب آخر جشنواره است و هریک از اقوام باید کوله بار فرهنگی اش را بر دوش بگذارد و پس از یک هفته خستگی فرهنگی به دیار خود باز گردد. به سالن لرستان می آیم عده ای در حال جمع کردن وسایل و باز کردن رسن ها از پهلوی سیاه چادرهاهستند. یک بار دیگر باید کوچ را به نمایش گذاشت اما این بار با " مال بار " یعنی بار کردن خانه ی عشایری . چیت ها به دور خود می پیچند و چوب مالارها به هم می چسبند و آب در اجاق ها ریخته می شود و نمایشگاه بین المللی تهران پس از یک هفته گوش سپردن به صدای اقوام مختلف ایران دوباره به سکوت می نشیند و...